Przejdź do treści
RPG Po Szkole — strona głównaZapisz dziecko

Rozwój dziecka · Emocjerozwija powód 12 z listy 15 powodów

Czy gry fabularne uczą dziecko empatii?

Krzysztof Baranowski · aktualizacja: · 7 min czytania · 15 źródeł

Dwie strony empatii

Słowo „empatia” bywa używane na wiele sposobów, a badacze od lat spierają się o jego dokładne znaczenie1. Mark Davis już w 1983 roku proponował, żeby nie mierzyć jej jedną liczbą, tylko przyglądać się kilku osobnym aspektom2. W tym artykule skupiamy się na dwóch:

  • współodczuwanie to poruszenie tym, co przeżywa ktoś inny: jest ci smutno, bo widzisz czyjś smutek,
  • przyjmowanie perspektywy to próba zrozumienia, jak ta osoba widzi sytuację i dlaczego tak postępuje.

Te umiejętności są ze sobą powiązane, ale gra fabularna ćwiczy je na różne sposoby. Dlatego przyjrzymy się im osobno, a na końcu złożymy je z powrotem w całość.

Część 1. Współodczuwanie

Na sesji: emocje postaci są też emocjami gracza

Wierny kuc drużyny znika podczas burzy. Na turnieju łuczniczym postać przegrywa o włos z zarozumiałym rywalem. Po wielu tygodniach poszukiwań bohaterowie wreszcie otwierają skrzynię, a w środku leży dokładnie to, czego szukali. To przykładowe sceny, ale przy stole takie chwile potrafią wywołać jęk zawodu, okrzyk radości albo pełną napięcia ciszę.

Przygoda jest wymyślona, a emocje są prawdziwe. Kiedy postać chce wygrać turniej, gracz też tego chce. Ambicja, duma, strach i ulga należą do bohatera, a jednocześnie przeżywa je siedzące przy stole dziecko.

Emocje są paliwem gry. Gdy sesja niczego nie budzi, dziecko szybko traci zainteresowanie. Gdy los postaci naprawdę je obchodzi, chce wiedzieć, co będzie dalej. Dlatego Mistrz Gry buduje stawkę, nagłe zwroty i chwile triumfu, a wczuwanie się w postać oznacza też wczuwanie się w jej uczucia.

Dlaczego to może działać

Raymond Mar i Keith Oatley opisują fikcję jako rodzaj symulacji doświadczeń społecznych3. W grze fabularnej ta symulacja jest wyjątkowo osobista, bo gracz sam podejmuje decyzje i od razu widzi ich skutki. Badacze gier fabularnych używają słowa „bleed”, czyli przenikanie: emocje mogą przechodzić od gracza do postaci i od postaci do gracza4.

Dziecko dostaje więc okazję, żeby przeżyć wiele różnych stanów w bezpiecznych warunkach. Może poczuć złość na rywala, smutek po stracie albo dumę z drużyny, a potem zobaczyć, że te uczucia mijają i historia toczy się dalej. Może je też nazwać, kiedy opowiada, co czuje jego bohater.

Nasza hipoteza jest taka: im lepiej dziecko zna i rozpoznaje emocje u siebie, tym łatwiej może zauważyć je u kogoś innego i się nimi przejąć. Pasują do niej badania opisane niżej, ale nie znaleźliśmy pracy, która sprawdzałaby ją na dzieciach grających w RPG.

Co mówią badania o współodczuwaniu

  • Wspólne obszary mózgu. W badaniu Tanii Singer i współpracowników kobiety doświadczały bólu albo widziały sygnał, że ból odczuwa ich partner. W obu sytuacjach aktywne były części mózgu związane z emocjonalną stroną bólu5. To badanie dorosłych, które pokazuje jedną z możliwych podstaw współodczuwania.
  • Własne emocje a reakcja na cudze. Geoffrey Bird i współpracownicy zauważyli, że osoby, którym trudniej rozpoznawać i opisywać własne uczucia, słabiej reagowały w przedniej części wyspy na ból innych6. To także badanie dorosłych i pokazuje związek, a nie przyczynę.
  • Dzieci. Natalie Eggum i współpracownicy śledzili około 200 małych dzieci, od wieku 3,5 roku. Lepsze rozumienie emocji wiązało się z większą wrażliwością na innych w ciągu kolejnych 2,5 roku7. Badanie nie dotyczyło gier.
  • Emocje w grze. W jakościowym badaniu graczy „Dungeons & Dragons” rodzaj postaci wpływał na przenikanie: przy postaci podobnej do gracza więcej przechodziło od gracza do bohatera, a przy odmiennej częściej działo się to w drugą stronę4. W ankiecie wśród 109 osób grających długoterminowo, uzupełnionej trzema wywiadami, Luka Brave wskazał rozwój emocjonalny jako jeden z głównych tematów8. Obie prace opierają się na relacjach uczestników i nie dotyczą dzieci.
  • Ograniczenia. Nie znaleźliśmy badania, które sprawdzałoby, czy po okresie regularnej gry dzieci silniej lub trafniej współodczuwają z innymi.

Część 2. Przyjmowanie perspektywy

Na sesji: patrzenie cudzymi oczami

Drużyna łapie złodzieja, który ukradł chleb z targu. Można oddać go strażnikom i uznać sprawę za zamkniętą. Ktoś pyta jednak: „A dlaczego on to zrobił?”. Okazuje się, że chłopak ma w domu głodne rodzeństwo. Kupiec stracił towar, strażnik pilnuje prawa, a złodziej ratuje bliskich. Przy stole zaczyna się rozmowa o tym, co będzie sprawiedliwe.

Dziecko patrzy też oczami własnej postaci. Jeśli prowadzi kogoś odważnego, a samo w takiej sytuacji by się bało, musi zastanowić się: „Co ona by teraz zrobiła?”. Jeśli jego bohater jest nieufny, szuka powodu tej nieufności. Każda decyzja wymaga chwilowego odejścia od pytania „czego ja chcę?”.

Dlaczego to może działać

W grze fabularnej zrozumienie innych ma praktyczne znaczenie. Żeby przekonać strażnika, trzeba odgadnąć, czego się boi. Żeby zawrzeć sojusz, trzeba wiedzieć, na czym zależy drugiej stronie. Dziecko stawia hipotezę, działa i od razu dostaje odpowiedź od świata gry.

Podobne ćwiczenie toczy się między graczami. Każdy ma inny pomysł i inaczej reaguje na tę samą scenę. Coś, co dla jednej osoby jest zabawne, dla innej może być nieprzyjemne. Pomagają w tym narzędzia bezpieczeństwa, na przykład Zasada Stop: gdy ktoś jej użyje, Mistrz Gry zmienia wątek, a nikt nie pyta o powód.

Co mówią badania o przyjmowaniu perspektywy

  • Dzieci grające online. W projekcie foundry10 i Game to Grow dzieci w wieku 10–14 lat grały w grę fabularną. Autorzy opisują ją jako okazję do ćwiczenia m.in. przyjmowania perspektywy9. To obserwacja na małej próbie, bez grupy porównawczej.
  • Nauka aktorstwa. Thalia Goldstein i Ellen Winner badały uczniów, którzy przez rok uczyli się aktorstwa albo innych sztuk. U nastolatków z grup aktorskich poprawiło się rozumienie myśli i uczuć innych, czego nie zaobserwowano u młodszych dzieci10. Uczniowie sami wybierali zajęcia, więc grupy mogły różnić się już na początku.
  • Czytanie fikcji. Metaanaliza 14 badań wykazała niewielki pozytywny wpływ czytania fikcji na rozumienie innych ludzi11.
  • Rozumowanie moralne. Jennifer Wright i współpracownicy zaprosili 12 studentów na sześć około czterogodzinnych sesji gry opartej na „Dungeons & Dragons”. W ich grupach wzrosły wyniki rozwoju moralnego, czego nie zaobserwowano w dwóch grupach kontrolnych12. To mała próba dorosłych i temat pokrewny.
  • Małe dzieci. W badaniu Eggum i współpracowników wyniki były niejednolite: w jednym punkcie pomiaru rozumienie cudzych myśli wiązało się z wrażliwością na innych, a w późniejszym już nie7.
  • Ograniczenia. Nie znaleźliśmy badania z grupą porównawczą, które pokazywałoby, że dzieci dzięki regularnej grze fabularnej lepiej przyjmują cudzy punkt widzenia.

Konsekwencje: jak obie strony łączą się w empatię

Samo przeżywanie emocji jeszcze nie wystarcza. Geoffrey Bird i Essi Viding opisują zarażanie się cudzym stanem jako etap poprzedzający empatię. Do pełnej empatii potrzebne jest rozróżnienie: to uczucie należy do ciebie, a ja na nie reaguję13. Samo chłodne rozumienie również nie wyczerpuje tematu, bo można trafnie odczytać czyjś smutek i niczego przy tym nie poczuć.

Obie strony mogą się wzmacniać. W klasycznym eksperymencie Daniela Batsona i współpracowników osoby proszone o wyobrażenie sobie, co czuje druga osoba, reagowały większą empatią niż te, które miały zachować obiektywizm14. Przyjęcie perspektywy może więc otwierać drogę do współodczuwania.

Gra fabularna łączy te elementy w jednej scenie. Dziecko martwi się o zaginionego kuca, a chwilę później pyta, dlaczego złodziej ukradł chleb i jak czuje się jego rodzina. Dorośli gracze uzyskali w jednym z badań wyższe wyniki w kwestionariuszu empatii obejmującym różne jej aspekty, ale nie wiadomo, czy to efekt gry, czy osoby empatyczne chętniej po nią sięgają15. Również w badaniu Goldstein i Winner po roku aktorstwa wzrosły wyniki empatii zarówno u młodszych dzieci, jak i u nastolatków10. Wskazuje to kierunek, który warto sprawdzić także w grach.

Dla dziecka to okazja, żeby w bezpiecznej historii poczuć coś mocno i zapytać: „Jak on się teraz czuje?”. Dla rodzica dobrym początkiem rozmowy mogą być dwa pytania: „Co czuła twoja postać?” i „Dlaczego tamten bohater tak zrobił?”. Dla szkoły to zajęcia uzupełniające rozmowy o emocjach i relacjach, oparte na przeżyciu.

Zajęcia RPG Po Szkole nie są terapią. Jeśli emocje na sesji stają się zbyt silne, dziecko może powiedzieć „Stop!” albo zrobić przerwę, a jego postać po prostu poczeka.

Co można zaobserwować

Bez obietnic, po kilku sesjach warto zwrócić uwagę, czy dziecko:

  • z przejęciem opowiada, co przeżyła jego postać,
  • nazywa jej uczucia, na przykład złość, zawód albo dumę,
  • martwi się o bohaterów prowadzonych przez innych graczy i Mistrza Gry,
  • pyta, dlaczego ktoś w historii zachował się w określony sposób,
  • szuka rozwiązania, które uwzględnia więcej niż jedną stronę,
  • zauważa, że ktoś przy stole długo się nie odzywa albo czuje się nieswojo.

Tematy do dalszych badań

Najważniejsze pytanie brzmi, czy gra zmienia empatię, czy przyciąga osoby już empatyczne. Pomogłyby badania, które mierzą osobno współodczuwanie i przyjmowanie perspektywy, przed rozpoczęciem gry i po wielu miesiącach, w porównaniu z inną stałą aktywnością grupową. Ciekawe byłoby też sprawdzenie, czy emocje przeżywane z postacią przekładają się na reakcje wobec prawdziwych osób i jaką rolę ma rozmowa po trudniejszej scenie.

Przypisy

  1. Cuff, B. M. P., Brown, S. J., Taylor, L., i Howat, D. J. (2016). Empathy: A review of the concept. Emotion Review, 8(2), 144–153. https://doi.org/10.1177/1754073914558466 ↩

  2. Davis, M. H. (1983). Measuring individual differences in empathy: Evidence for a multidimensional approach. Journal of Personality and Social Psychology, 44(1), 113–126. https://doi.org/10.1037/0022-3514.44.1.113 ↩

  3. Mar, R. A., i Oatley, K. (2008). The function of fiction is the abstraction and simulation of social experience. Perspectives on Psychological Science, 3(3), 173–192. https://doi.org/10.1111/j.1745-6924.2008.00073.x ↩

  4. Scholte Albers, M., i de Wit, J. (2026). Bleed in Dungeons & Dragons: A study on the impact of personality design and character similarity. International Journal of Role-Playing, (17), 106–138. https://doi.org/10.33063/ijrp.vi17.648 ↩ ↩2

  5. Singer, T., Seymour, B., O’Doherty, J., Kaube, H., Dolan, R. J., i Frith, C. D. (2004). Empathy for pain involves the affective but not sensory components of pain. Science, 303(5661), 1157–1162. https://doi.org/10.1126/science.1093535 ↩

  6. Bird, G., Silani, G., Brindley, R., White, S., Frith, U., i Singer, T. (2010). Empathic brain responses in insula are modulated by levels of alexithymia but not autism. Brain, 133(5), 1515–1525. https://doi.org/10.1093/brain/awq060 ↩

  7. Eggum, N. D., Eisenberg, N., Kao, K., Spinrad, T. L., Bolnick, R., Hofer, C., Kupfer, A. S., i Fabricius, W. V. (2011). Emotion understanding, theory of mind, and prosocial orientation: Relations over time in early childhood. The Journal of Positive Psychology, 6(1), 4–16. https://doi.org/10.1080/17439760.2010.536776 ↩ ↩2

  8. Brave, L. (2026). An exploration of emotional resilience developed through tabletop role-play. International Journal of Role-Playing, (17), 85–105. https://doi.org/10.33063/ijrp.vi17.649 ↩

  9. Pitt, C., i in. (2023). How youth can build social and emotional skills with tabletop role-playing games: Research findings and actionable insights. foundry10. ↩

  10. Goldstein, T. R., i Winner, E. (2012). Enhancing empathy and theory of mind. Journal of Cognition and Development, 13(1), 19–37. https://doi.org/10.1080/15248372.2011.573514 ↩ ↩2

  11. Dodell-Feder, D., i Tamir, D. I. (2018). Fiction reading has a small positive impact on social cognition: A meta-analysis. Journal of Experimental Psychology: General, 147(11), 1713–1727. https://doi.org/10.1037/xge0000395 ↩

  12. Wright, J. C., Weissglass, D. E., i Casey, V. (2020). Imaginative role-playing as a medium for moral development: Dungeons & Dragons provides moral training. Journal of Humanistic Psychology, 60(1), 99–129. https://doi.org/10.1177/0022167816686263 ↩

  13. Bird, G., i Viding, E. (2014). The self to other model of empathy: Providing a new framework for understanding empathy impairments in psychopathy, autism, and alexithymia. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 47, 520–532. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2014.09.021 ↩

  14. Batson, C. D., Early, S., i Salvarani, G. (1997). Perspective taking: Imagining how another feels versus imaging how you would feel. Personality and Social Psychology Bulletin, 23(7), 751–758. https://doi.org/10.1177/0146167297237008 ↩

  15. Rivers, A., Wickramasekera, I. E., Pekala, R. J., i Rivers, J. A. (2016). Empathic features and absorption in fantasy role-playing. American Journal of Clinical Hypnosis, 58(3), 286–294. https://doi.org/10.1080/00029157.2015.1103696 ↩

Autor

Krzysztof Baranowski, absolwent psychologii (UAM), 20+ lat w grach fabularnych

Opublikowano 18 listopada 2026 · aktualizacja 18 listopada 2026

Jak to wygląda na naszych sesjach

Dziecko prowadzi postać, która ma własną historię i motywacje, i przeżywa z nią radość, napięcie oraz rozczarowania. Przy stole spotyka też bohaterów o innych celach. Szanujemy granice prawdziwych osób: gdy ktoś powie „Stop!”, Mistrz Gry zmienia wątek, a drużyna nie komentuje tej decyzji.

Sprawdź, jak to wygląda w praktyce. Zacznij od dwóch sesji próbnych.

Zajęcia online: 2 sesje próbne

Powiązane powody

Wszystkie 15 powodów