Czy gry fabularne uczą dziecko współpracy?

Na czym to polega na sesji

W grze fabularnej każde dziecko prowadzi jedną postać, a drużyna ma wspólny cel: odnaleźć zaginionego kupca, dostać się do wieży maga, przechytrzyć smoka. Na naszych sesjach Mistrz Gry celowo buduje wyzwania tak, żeby nie dało się ich rozwiązać w pojedynkę. Złodziejka otworzy zamek, ale nie podniesie kraty. Siłacz podniesie kratę, ale nie przekona strażnika. Dopiero razem mają szansę.

Nie wszystkie dzieci od razu to łapią. Niektórzy gracze na początku grają tak, jakby to była gra dla jednego gracza: sami rzucają się na przeciwnika, sami wchodzą w pułapkę albo sami próbują rozwiązać zagadkę w podziemiach. Wydaje mi się, że to nawyk z gier komputerowych, w których bohater radzi sobie sam. Przy stole szybko okazuje się, że tak się nie da.

Analiza: dlaczego to może działać

W klasycznych grach fabularnych każda postać testuje swoje umiejętności osobno. W walce każdy atak, obrona czy unik to osobny rzut kośćmi, a wynik drużyny to suma pojedynczych sukcesów i porażek.

W kampanii dla dzieci 8–11 lat, którą prowadzę, używamy innego rozwiązania: testu drużynowego. Na karcie postaci są aspekty, czyli krótkie zdania opisujące, kim jest postać i co potrafi, na przykład „Pilny uczeń” albo „Podniesie wszystko (prawie)”. Gdy drużyna staje przed wyzwaniem, Mistrz Gry ustala poziom trudności, na przykład 6. To znaczy, że dzieci muszą znaleźć na swoich kartach sześć aspektów, które pasują do sytuacji. Każdy pasujący aspekt przybliża drużynę do celu.

Haczyk jest prosty. Na jednej karcie do danej sytuacji pasuje zwykle jeden, czasem trzy aspekty. Już przy ustalaniu trudności widać, że jedna osoba sobie nie poradzi. Dzieci, które wyczerpią swoje aspekty, zaczynają zaglądać w karty kolegów i koleżanek, podpowiadać sobie nawzajem i wymyślać, jak cudzy aspekt może pomóc. Mechanikę opiszemy dokładniej w osobnym materiale dla Mistrzów Gry.

Psychologia ma na to nazwę: współzależność pozytywna. Gdy osiągnięcie celu przez jedną osobę zależy od działań pozostałych, ludzie chętniej się wspierają, dzielą informacjami i zachęcają nawzajem¹. Test drużynowy jest właśnie taką współzależnością zapisaną w zasadach gry.

Z naszych sesji

„Smoczy wojownicy” to kampania fantasy, którą prowadzę dla dzieci w wieku 8–11 lat. Drużyna to dzieciaki z małej wioski, w której nigdy nic się nie dzieje. Gracze dostają gotowe postacie z aspektami na kartach. Test drużynowy pojawia się w niej od pierwszej sesji.

Podsłuchiwanie rycerza. Na pierwszej sesji do wioski przyjechał rycerz i zamknął się z sołtysem w jego domu. Dzieciaki oczywiście chciały wiedzieć, o czym mówią. Żeby podsłuchać, musiały wymknąć się ze wspólnego domu, przemknąć przez całą wioskę i zakraść się pod okno sołtysa. To był test drużynowy. Gracze szukali na kartach aspektów, które pomagają się skradać: „Lekkie kroki”, „Nieuchwytny jak cień”, magiczny płomień świecy, który oświetla drogę. Część aspektów wymagała pomysłu. Jeden z graczy miał aspekt „Podniesie wszystko (prawie)” i zaproponował, że po drodze będzie podnosił skrzynie i beczki, zamiast je przesuwać i robić hałas. Uznałem, że to pasuje. Siła, która zwykle służy do walki, tym razem pomogła być cicho.

Pan Zawias. Kilka sesji później drużyna próbowała wejść do wieży maga, którego nie było w domu od lat. Wejścia pilnowały gadające drzwi o imieniu Pan Zawias. Drzwi miały kłopoty z pamięcią i nie kojarzyły, żeby mag kiedykolwiek pozwolił tym dzieciom wchodzić. Trzeba było je przekonać. Dzieci aktywowały aspekty od przekonywania: jedna postać ma na karcie, że kiedy przemawia, inni słuchają, inna postać ma niezręczny urok, a jeszcze inna powołała się na to, że jest pilnym uczniem. Najciekawszy był gracz, którego postać umie robić popisy cyrkowe. Stwierdził, że zacznie występ, żeby jeszcze bardziej skołować biedne drzwi. Uznałem, że to pasuje, dopisałem to do opisu sceny i ten aspekt też przybliżył drużynę do sukcesu.

Gdy zagadka utknęła. Na ostatniej sesji w wieży drużyna ugrzęzła na jednej z zagadek. Zamiast podać rozwiązanie, poprosiłem o test: każdy aspekt, który pomaga przy takich zagadkach, dawał jedną podpowiedź. Dzieci same szukały na kartach wiedzy, spostrzegawczości i sprytu, a podpowiedzi zdobywały wspólnie.

Co mówią badania

• Uczenie się we współpracy. David i Roger Johnsonowie podsumowali ponad 1200 badań z ostatnich stu lat nad pracą zespołową, rywalizacją i pracą indywidualną. Wnioski są spójne: gdy cele uczniów są ze sobą powiązane, a każdy odpowiada za swoją część, grupy osiągają więcej, a relacje między uczniami są lepsze niż przy rywalizacji¹. To jedna z najlepiej zbadanych metod w psychologii edukacji. Badania dotyczą jednak szkoły, a nie gier fabularnych.
• Gry fabularne i dzieci. W projekcie organizacji foundry10 i Game to Grow obserwowano cztery grupy dzieci w wieku 10–14 lat grające online w grę fabularną. Autorzy opisują, że gra dawała okazję do ćwiczenia m.in. współpracy, planowania i przyjmowania perspektywy². To raport z obserwacji, bez grupy porównawczej, na małej próbie.
• Ograniczenia. Nie znamy badań, które sprawdzałyby, czy dzieci grające regularnie w gry fabularne współpracują lepiej poza stołem. Mechanizm jest dobrze opisany, ale przeniesienie efektu z gry na szkołę czy dom pozostaje do sprawdzenia.

Dlaczego to ważne poza stołem

Sto lat temu wynalazki kojarzono z jednym nazwiskiem: Edison, Tesla, czasem para braci, jak Lumière albo Wright. Już wtedy to było uproszczenie. Edison pracował z całym zespołem w swoim laboratorium w Menlo Park. Dziś trudno wskazać przełom, który byłby dziełem jednej osoby. Analiza prawie 20 milionów publikacji naukowych z pięciu dekad pokazała, że badania coraz częściej powstają w zespołach i to zespoły częściej publikują prace najczęściej cytowane³.

Podobnie jest z wielkimi problemami. Dziura ozonowa zaczęła się zasklepiać, bo niemal wszystkie państwa świata zgodziły się wycofać szkodliwe substancje w ramach protokołu montrealskiego. Według raportu naukowców ONZ warstwa ozonowa nad Antarktydą może wrócić do stanu z 1980 roku około 2066 roku⁴. Zmian klimatu czy mikroplastiku też nikt nie rozwiąże sam.

Pracodawcy to widzą. W raporcie Światowego Forum Ekonomicznego o przyszłości pracy współpraca jest wymieniana obok myślenia analitycznego i odporności wśród umiejętności, które pozostaną kluczowe⁵. Z mojego doświadczenia wykładowcy i osoby, która sama rekrutuje Mistrzów Gry, wynika jednak, że na rozmowach o pracę rzadko się ją sprawdza. Dlatego warto ćwiczyć ją wcześnie.

Konsekwencje

Dla dziecka gra fabularna to przede wszystkim przygoda z kolegami. Współpraca dzieje się przy okazji: żeby przejść przez wioskę po cichu albo przekonać gadające drzwi, trzeba zajrzeć w cudzą kartę i dogadać się z drużyną. Dla rodzica to dwie godziny w tygodniu, w których dziecko regularnie ćwiczy coś, czego trudno nauczyć z książki. Dla szkoły to zajęcia, które dobrze uzupełniają pracę w grupach na lekcjach. W ostatnich latach widzę, że szkoły zadają dzieciom coraz więcej zadań grupowych, a przy stole RPG ten sam mechanizm działa w formie zabawy.

Co można zaobserwować

Bez obietnic, ale z doświadczenia przy stole. Po kilku sesjach warto zwrócić uwagę, czy dziecko:

• mówi „my” zamiast „ja” („może my spróbujemy…”),
• zagląda w karty innych i podpowiada, jak ich postać może pomóc,
• rzadziej rusza samo do akcji i najpierw sprawdza, co planuje drużyna,
• cieszy się z sukcesu, w którym jego postać nie była najważniejsza.

Tematy do dalszych badań

Brakuje badań, które porównywałyby dzieci grające regularnie w gry fabularne z dziećmi, które nie grają, i sprawdzały współpracę poza grą: w klasie, na podwórku, w domu. Ciekawe byłoby też porównanie gier, w których każdy testuje sam, z grami opartymi na testach drużynowych.

Przypisy

1. Johnson, D. W., i Johnson, R. T. (2009). An educational psychology success story: Social interdependence theory and cooperative learning. Educational Researcher, 38(5), 365–379. https://doi.org/10.3102/0013189X09339057 ↩ ↩²

2. Pitt, C., i in. (2023). How youth can build social and emotional skills with tabletop role-playing games: Research findings and actionable insights. foundry10. ↩

3. Wuchty, S., Jones, B. F., i Uzzi, B. (2007). The increasing dominance of teams in production of knowledge. Science, 316(5827), 1036–1039. https://doi.org/10.1126/science.1136099 ↩

4. WMO, UNEP, NOAA, NASA, Komisja Europejska (2022). Scientific Assessment of Ozone Depletion: 2022. Executive Summary. https://ozone.unep.org/system/files/documents/Scientific-Assessment-of-Ozone-Depletion-2022-Executive-Summary.pdf ↩

5. World Economic Forum (2025). The Future of Jobs Report 2025. https://www.weforum.org/publications/the-future-of-jobs-report-2025/ ↩